و آبيارى و آنچه از اين مقوله در ديوان آب به كار مىرفته است اختصاص داده و ديوان كستبزود و ديوان آب هردو را هم در همين فصل ذكر كرده و با تعريف مختصرى از هريك از آنها نوع و محدودهء كار هريك از آنها را هم تا حدى مشخص ساخته است . « 1 » خوارزمى در مقدمه همين كتاب خود را محمد و پدرش را احمد و كنيه‌اش را ابو عبد الله و شهرتش را كاتب و نسبش را خوارزمى نوشته ، و مشهور است كه وى در بلخ زاده شده و در نيشابور به خدمت عتبى وزير نوح سامانى درآمده و در همانجا هم اين كتاب را براى تقديم به او فراهم آورده و به وى هديه كرده است . و شايد با آنچه در جلد اول كتاب حاضر درباره عتبى و نظر او دربارهء كسانى كه مكاتبات ديوان خراسان را از عربى به فارسى برگردانده بوده‌اند ، و آنها را كم بضاعت خوانده بود ، « 2 » بتوان دريافت كه چرا خوارزمى با آنكه خودش فارسىزبان بوده و كتابش را هم در خراسان تأليف كرده و آن را هم به وزيرى ايرانى و فارسىزبان تقديم كرده باز كتابش را به عربى نوشته و ناچار شده بسيارى از اصطلاحات فارسى اين رشته و رشته‌هاى ديگر علوم و معارف زمان خود را هم اگرچه با تكلف هم باشد با ترجمه يا تعريب به عربى برگرداند « 3 » . چون خوارزمى هم كه خود از دانشمندان فرزانه زمان خود بوده خوش نمىداشته كه

--> ( 1 ) . كتاب مفاتيح العلوم ، به تصحيح و چاپ G . Van Vloten ، ص 68 . ( 2 ) . تاريخ و فرهنگ ايران در دوران انتقال . . . ج 1 ، تهران ، 1372 ، ص 132 و 133 . ( 3 ) . اصطلاحات مربوط به آب و آبيارى را در صفحه‌هاى 68 تا 72 از كتاب مفاتيح العلوم مىتوان يافت . بيشتر اين اصطلاحات در اثر تعريب دچار تحريف هم شده و از اصل خود به دور افتاده و از اين‌رو گاه به زحمت مىتوان به اصل آنها راه يافت ، چنان كه در كلمه‌اى كه به صورت الدرقات و المزرقات با نسخه بدلهائى بيش از هفت شكل در كتاب آمده كه چون يكى از آنها به صورت درقه فارسى دريچه است مىتوان از بين همهء آن شكلها درقات را معرب درها يا دريچه‌ها شمرد و مراد از آن را دريچه‌هائى دانست كه در مقسمهاى آب براى تقسيم آب به كار مىرفته . و گاه با زحمت هم نمىتوان اصل آنها را شناخت مگر آنكه در جاى ديگر صورتى ديگر از آنها را يافت . ولى با همهء اين احوال اصطلاحات فارسى كه در اين كتاب چه در اين فصل و چه در فصلهاى ديگر به صورتى حفظ شده و مىتوان با بحث و تحقيق و دقت و بررسى در اين كتاب بدانها دست يافت آن اندازه پرارج و بها هستند كه ارزش هرگونه صرف وقت و زحمت را داشته باشند .